Settled and Sacred Landscapes of Cyprus

Οικισμένα και Ιερά Τοπία της Κύπρου

Kıbrıs'ın Yerleşim ve Kutsal Manzaraları

Settled and Sacred Landscapes of Cyprus (SeSaLaC) comprises an archaeological field project of the University of Cyprus, aiming at the systematic exploration of landscape archaeology, the formation and evolution of settled and sacred places in Cyprus through time, from prehistory to today. A range of informed methods and interdisciplinary approaches to Cypriot landscapes and society, including archaeological surface survey, geophysical prospection, geoarchaeology, digital Humanities and Anthropology are employed in order to explore relevant research questions. Archaeological field research has been carried out in the Xeros River valley since 2014, in the periphery of the present-day villages of Kophinou, Alaminos and Menogeia in the Larnaca district.

Το αρχαιολογικό πρόγραμμα πεδίου του Πανεπιστημίου Κύπρου «Οικισμένα και Ιερά Τοπία της Κύπρου» (Settled and Sacred Landscapes of Cyprus – SeSaLaC) αποσκοπεί στη συστηματική διερεύνηση της αρχαιολογίας του τοπίου, της διαμόρφωσης και της εξέλιξης των οικισμένων και ιερών τόπων της Κύπρου διαχρονικά, από τους προϊστορικούς μέχρι και τους νεότερους χρόνους. Οι μέθοδοι διερεύνησης του προγράμματος στοχεύουν στη διεπιστημονική και διαχρονική προσέγγιση του τοπίου και της κυπριακής κοινωνίας μέσα από ποικίλες μεθόδους, όπως η αρχαιολογική έρευνα επιφανείας, η γεωφυσική διασκόπηση, η γεωαρχαιολογία, οι ψηφιακές μέθοδοι στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες και η Ανθρωπολογία. Η έρευνα πεδίου διεξάγεται στην κοιλάδα του ποταμού Ξερού από το 2014, στην περιφέρεια των σημερινών οικισμών Κοφίνου, Αλαμινού και Μενόγειας στην επαρχία Λάρνακας.

Kıbrıs'ın Yerleşim ve Kutsal Manzaraları (Settled and Sacred Landscapes of Cyprus – SeSaLaC), Kıbrıs Üniversitesi'nin peyzaj arkeolojisinin, Kıbrıs'ta yerleşik ve kutsal yerlerin zaman içinde oluşumunun ve tarih öncesinden günümüze kadar gelişiminin sistematik olarak araştırılmasını amaçlayan bir arkeolojik saha projesini kapsamaktadır.
İlgili araştırma sorularını keşfetmek için arkeolojik yüzey araştırması, jeofizik araştırma, jeoarkeoloji, dijital Beşeri Bilimler ve Antropoloji dahil olmak üzere Kıbrıs manzarası ve toplumuna yönelik bir dizi bilgilendirilmiş yöntem ve disiplinler arası yaklaşımlar kullanılmaktadır. Larnaka bölgesindeki bugünkü Kofinu, Alaminos ve Menoya köylerinin çevresinde, 2014 yılından beri Kseros Nehri vadisinde arkeolojik saha araştırmaları yapılmaktadır.

The Xeros River valley

Η κοιλάδα του Ξερού

Kseros Nehri vadisi

The valley is traversed by the River Xeros and it is defined by the foothills of Troodos to the north and a series of hills to the west, south and east. On the horizon to the northeast, the imposing Stavrovouni conical mountain, with the Byzantine monastery of the Holy Cross on its top, comprises an important religious landmark and a reference point in the sacred landscapes of the southern coast of Cyprus diachronically, perhaps since Antiquity. The Xeros valley is nowadays located at a major junction of the Nicosia-Limassol, Nicosia-Larnaca and Larnaca-Limassol modern motorway.

Η κοιλάδα διασχίζεται από τον Ξερό ποταμό και περιβάλλεται από τις παρυφές του Τροόδους στα βόρεια και σειρά λόφων στα δυτικά, νότια και ανατολικά. Στον ορίζοντα στα βορειοανατολικά δεσπόζει το επιβλητικό κωνικό Σταυροβούνι με τη βυζαντινή μονή του Τιμίου Σταυρού στην κορυφή του, θρησκευτικό τοπόσημο και σημείο αναφοράς στο ιερό τοπίο της νότιας ακτής της Κύπρου διαχρονικά, ενδεχομένως από την αρχαιότητα. Η κοιλάδα του Ξερού βρίσκεται σε κομβικό σημείο συνάντησης των σύγχρονων αυτοκινητοδρόμων Λευκωσίας-Λεμεσού, Λευκωσίας-Λάρνακας και Λάρνακας-Λεμεσού.

Vadi, Kseros Nehri tarafından geçilir ve kuzeyde Troodos'un etekleri ve batı, güney ve doğuda bir dizi tepe ile tanımlanır. Kuzeydoğuya doğru ufukta, tepesinde Bizans Kutsal Haç manastırının bulunduğu görkemli Stavrovuni konik dağı, önemli bir dini dönüm noktası ve Kıbrıs'ın güney kıyılarının kutsal manzaralarında, belki de Antik Çağ'dan beri, artzamanlı olarak bir referans noktası oluşturmaktadır. Kseros vadisi günümüzde yeni Lefkoşa-Limasol, Lefkoşa-Larnaka ve Larnaka-Limasol otoyolunun önemli bir kavşağında yer almaktadır.

The fertility of the valley, in combination with the presence of the river, contributed to agricultural development in the area from antiquity to today. Cereals, vines, citrus trees, almond trees, olive trees and carob trees, as well as vegetables and legumes are still cultivated in the valley. There are also areas with natural vegetation, such as pine trees, thyme, lentisks, thorny burnets, thorny gorse, wild olive and wild carob trees. The Ottoman tax census of 1572 confirms that the Xeros valley was one of the most important areas for the cultivation of olive trees and cereals on the island. Livestock has also been a significant source of income for the inhabitants of the region, a place where the State Slaughterhouse of Cyprus operated until recently.
SeSaLaC’s study of the archaeological material from several sites in the Xeros valley confirms continuous human habitation and land use in the area from prehistory to the present. The valley bears evidence for remarkable development during the Bronze Age, where a settlement grew large in the area east of the medieval tower of Alaminos. The archaeological material suggests that during the Cypro-Archaic and Cypro-Classical periods the valley was part of the territory of the Kingdom of Amathus. The Xeros region saw notable growth in Late Antiquity, with the mushrooming of rural settlements, significant population rise and extensive land use. Like other areas in the eastern Mediterranean, the Cypriot countryside flourished during the 5th-7th centuries AD, at least in terms of demographics and intensive cultivation of the available agricultural lands. The ceramic finds from the valley, which come mainly from storage and transport vessels, are indicative of the rural character of contemporary settlements in the area.
An overall sense of abandonment and negative collective memory characterise the rural landscape of the Xeros, especially in modern times. An area of coexistence and conflict between Greek- and Turkish-Cypriots during the years of inter-communal unrest in the 1960s, a place of settlement of Greek-Cypriot refugees but also abandonment of Turkish-Cypriot quarters due to population movements after 1974, a site of the former State Slaughterhouse and of the Reception and Accommodation Centre for Applicants for International Protection in Kophinou (a second ‘refugee settlement’), all facets that make up the contemporary landscape of the Xeros valley today. The centrality of this un-central landscape in antiquity and its present abandonment are imprinted in collective memory and in the archaeological and modern landscapes. Abandoned Turkish-Cypriot settlements, Christian and Muslim religious monuments in Kophinou and Alaminos, the Turkish-Cypriot cemetery of Kophinou, abandoned military bunkers on the hilltops around Kophinou from the period of inter-communal strife, the medieval tower and the Ottoman watermill of Alaminos, stone bridges of the British colonial period, abandoned beehives and other exceptional examples of traditional culture on the island comprise landmarks of this collective memory in the landscape of the valley today.

Το εύφορο έδαφος της περιοχής, σε συνδυασμό με την παρουσία του Ξερού, ευνόησε τη γεωργική ανάπτυξη στην περιοχή από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Στην κοιλάδα καλλιεργούνται σιτηρά, αμπέλια, εσπεριδοειδή, αμυγδαλιές, ελιές, χαρουπιές, λαχανικά και όσπρια. Υπάρχουν επίσης χέρσες εκτάσεις όπου φυτρώνει ποικίλη φυσική βλάστηση κυρίως από πεύκα, θυμαριές, σχοινιές, μαζιές, σπαλαθκιές, αγριοελιές και αγριοχαρουπιές. Οι οθωμανικές φορολογικές απογραφές του 1572 επιβεβαιώνουν ότι η κοιλάδα του Ξερού αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες περιοχές για την καλλιέργεια ελαιόδεντρων και σιτηρών στο νησί. Η κτηνοτροφία υπήρξε επίσης αξιόλογη πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της περιοχής, όπου μέχρι πρόσφατα λειτουργούσε το Κρατικό Σφαγείο της Κύπρου.
Η εξέλιξη της μελέτης του αρχαιολογικού υλικού από αρχαιολογικές θέσεις στην κοιλάδα του Ξερού από το πρόγραμμα SeSaLaC επιβεβαιώνει την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή διαχρονικά, από την προϊστορία μέχρι και σήμερα. Αξιόλογη ανάπτυξη παρουσιάζει η κοιλάδα κατά την Εποχή του Χαλκού, όπου ένας μεγάλος οικισμός αναπτύχθηκε στην περιοχή ανατολικά του πύργου της Αλαμινού. Κατά την Αρχαϊκή και Κλασσική εποχή, όπως καταδεικνύει το αρχαιολογικό υλικό, η κοιλάδα ήταν μέρος της περιφέρειας του βασιλείου της Αμαθούντας. Η πλέον εκτεταμένη χρήση της αγροτικής γης και σημαντική πληθυσμιακή αύξηση στην κοιλάδα εντοπίζονται κατά τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Δεν είναι τυχαίο ότι η κυπριακή ύπαιθρος, όπως και άλλες περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, γνώρισε μοναδική άνθιση κατά τους 5ο-7ο αιώνες μ.Χ., τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη δημογραφία και την εντατική καλλιέργεια των διαθέσιμων αγροτικών εκτάσεων. Τα κεραμικά ευρήματα από την κοιλάδα, τα οποία προέρχονται στο μεγαλύτερο ποσοστό τους από αγγεία αποθήκευσης και μεταφοράς προϊόντων, είναι ενδεικτικά της αγροτικής φύσης των οικιστικών θέσεων στην περιοχή. H εγκατάλειψη και η αρνητική συλλογική και ιστορική μνήμη χαρακτηρίζουν έντονα το τοπίο της κοιλάδας, ιδιαίτερα στη σύγχρονη εποχή. Σημείο συμβίωσης αλλά και σύγκρουσης των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων στα χρόνια των αιματηρών διακοινοτικών ταραχών της δεκαετίας του 1960, τόπος εγκατάστασης Ελληνοκύπριων προσφύγων αλλά και εγκατάλειψης των τουρκοκυπριακών γειτονιών εξαιτίας της μετακίνησης πληθυσμών μετά την εισβολή του 1974, χώρος εγκατάστασης του πρώην Κρατικού Σφαγείου και του υφιστάμενου Κέντρου Υποδοχής και Φιλοξενίας Αιτητών Διεθνούς Προστασίας στην Κοφίνου (ένας δεύτερος «προσφυγικός οικισμός»), συνθέτουν τη σύγχρονη εικόνα του τοπίου της κοιλάδας του Ξερού σήμερα.
Η κεντρικότητα αυτού του μη-κεντρικού χώρου στην αρχαιότητα και η σημερινή του εγκατάλειψη είναι χαραγμένα στη συλλογική μνήμη και στο αρχαιολογικό και σύγχρονο τοπίο. Εγκαταλειμμένοι τουρκοκυπριακοί οικισμοί, θρησκευτικά μνημεία χριστιανών και μουσουλμάνων στην Κοφίνου και την Αλαμινό, το τουρκοκυπριακό κοιμητήριο της Κοφίνου, τα εγκαταλειμμένα πολυβολεία της περιόδου των διακοινοτικών συγκρούσεων στις κορυφές λόφων γύρω από την Κοφίνου, ο μεσαιωνικός πύργος και ο οθωμανικός νερόμυλος στην Αλαμινό, γεφύρια της Αγγλοκρατίας και εγκαταλελειμμένα μελίσσια, μοναδικά δείγματα του παραδοσιακού πολιτισμού στο νησί, αποτελούν τοπόσημα αυτής της συλλογικής μνήμης στο σημερινό τοπίο της κοιλάδας.

Vadinin bereketi, nehrin varlığı ile birleştiğinde, antik çağlardan günümüze bölgede tarımsal gelişmeye katkıda bulunmuştur. Vadide hala tahıllar, asmalar, narenciye ağaçları, badem ağaçları, zeytin ağaçları ve keçiboynuzu ağaçları ile sebze ve baklagiller yetiştirilmektedir. Çam ağaçları, kekik, mercimek, dikenli burnetler, dikenli karaçalı, yabani zeytin ve yabani keçiboynuzu ağaçları gibi doğal bitki örtüsüne sahip alanlar da bulunmaktadır. 1572 yılının Osmanlı vergi sayımı, Kseros vadisinin adada zeytin ağaçları ve tahıl yetiştirmesi için en önemli alanlardan biri olduğunu doğrulamaktadır. Kıbrıs Devlet Mezbahasının yakın zamana kadar faaliyet gösterdiği bu bölgenin sakinleri için hayvancılık da önemli bir gelir kaynağı olmuştur.
SeSaLaC programının Kseros vadisindeki çeşitli bölgelerden gelen arkeolojik materyaller üzerinde yaptığı çalışma, tarih öncesinden günümüze kadar bölgede devam eden insan yerleşimi ve arazi kullanımını doğrulamaktadır. Vadi, ortaçağdan kalma Alaminos kulesinin doğusundaki bölgede bir yerleşimin büyüdüğü Tunç Çağı boyunca dikkate değer bir gelişimin kanıtlarını taşıyor. Arkeolojik materyal, Kıbrıs-Arkaik ve Kıbrıs-Klasik dönemlerinde vadinin Amathus Krallığı topraklarının bir parçası olduğunu gösteriyor. Kseros bölgesi, kırsal yerleşimlerin mantar gibi çoğalması, önemli nüfus artışı ve yaygın arazi kullanımı ile Geç Antik Çağ'da dikkate değer bir büyüme gördü. Doğu Akdeniz'deki başka bölgeler gibi, Kıbrıs kırsal kesimi de, en azından demografik özellikler ve mevcut tarım arazilerinin yoğun ekimi açısından, MS 5-7. yüzyıllarda gelişti. Çoğunlukla depolama ve nakliye gemilerinden gelen ve vadide bulunan seramik buluntular, bölgedeki çağdaş yerleşimlerin kırsal karakterinin bir göstergesidir. Özellikle modern zamanlarda, Kseros'un kırsal manzarasını genel bir terk edilme hissi ve olumsz bir kolektif hafıza karakterize eder. 60'lı yıllarda, toplumlar arası huzursuzluk yıllarında, Kıbrıslı Rumlar ve Kıbrıslı Türkler arasında hem bir arada yaşama hem bir çatışma alanı olan vadi, 1974 sonrası ise nüfus hareketleri nedeniyle hem Kıbrıslı Rum mültecilerin yerleştiği yer, hem Kıbrıslı Türkler’in terk ettiği yerdir. Günümüzde eski Devlet Mezbaha ve Kofinu'daki Uluslararası Koruma Başvuranların Kabul ve Barınma Merkezi (ikinci bir 'mülteci yerleşimi'), Kseros vadisinin çağdaş manzarasını oluşturan yönler.
Merkezi olmayan bu manzaranın antik dönemdeki merkeziliği ve bugünkü terk edilmesi, kolektif hafızaya ve arkeolojik ve modern manzaralara damgalanmıştır. Terk edilmiş Kıbrıs Türk yerleşimleri, Kofinu ve Alaminos'taki Hıristiyan ve Müslüman dini anıtları, Kofinu'daki Kıbrıs Türk mezarlığı, toplumlararası çatışma döneminde Kofinu çevresindeki tepelerde terk edilmiş askeri sığınaklar, ortaçağ kulesi ve Alaminos'taki Osmanlı su değirmeni, İngiliz sömürge dönemine ait taş köprüler, terk edilmiş arı kovanları ve adadaki geleneksel kültürün diğer istisnai örnekleri, bugün vadinin manzarasında bu kolektif hafızanın simgelerini oluşturuyor.

At the same time, the presence and coexistence of these monuments in the Xeros valley in the 21st century reflect timeless and current phenomena: prosperity and symbiosis, displacement, immigration and human suffering, creation of national and religious identities, destruction of sacred sites and secular buildings, and abandonment.

Ταυτόχρονα, η παρουσία και συνύπαρξη των μνημείων αυτών στο τοπίο της κοιλάδας του Ξερού στον 21ο αιώνα αντικατοπτρίζουν φαινόμενα διαχρονικά και επίκαιρα: ευημερία, προσφυγιά, μετανάστευση, ανθρώπινος πόνος, δημιουργία εθνικών και θρησκευτικών ταυτοτήτων, αμφισβήτηση, καταστροφή ιερών χώρων και κοσμικών κτισμάτων και εγκατάλειψη.

Aynı zamanda, 21. yüzyılda Xeros vadisinde bu anıtların varlığı ve bir arada bulunması, zamansız ve güncel olayları yansıtıyor: refah ve ortak yaşam, yerinden edilme, göç ve insanın acı çekmesi, ulusal ve dini kimliklerin yaratılması, kutsal alanların ve seküler binaların yıkılması ve terk edilme.